Świrko Stanisław, pseud. i krypt.: M.P.P., MPP, St., Ś., StaŚ, StŚ, Trznadel (1911—1992), historyk literatury, folklorysta, paremiolog, edytor.
Ur. 10 II w kolonii Niemen (pow. lidzki, parafia Jelnia), był synem Aleksandra (zm. 1930), mistrza hutnictwa szkła, i Marii z domu Gocel (zm. 1952). Miał dziesięcioro rodzeństwa.
Ś. spędzał dzieciństwo w Nowogródzkiem, w Borysowie nad Berezyną (obwód miński) i Kowrowie (obwód włodzimierski), gdzie ojciec miał akcje miejscowych hut szkła. W czasie pierwszej wojny światowej, w r. 1917, znalazł się z rodziną pod Uralem, gdzie zmarło dwoje z jego rodzeństwa. W r. 1919 wrócił do kraju i zamieszkał w Białymstoku. Ukończył tam w czerwcu 1923 cztery klasy szkoły powszechnej, po czym w poł. t.r. przeniósł się do Piotrkowa, gdzie od r. 1922 ojciec pracował w hucie szkła «Hortensja»; w czerwcu 1927 ukończył w Piotrkowie siódmą klasę szkoły powszechnej. Uczył się następnie w Państw. Seminarium Nauczycielskim im. Tadeusza Reytana w Tomaszowie Maz. Współredagował wtedy gazetkę uczniowską „Echa szkolne”; w numerze pierwszym z r. 1930 zamieścił pod krypt. M.P.P. pierwsze artykuły: Z epoki cudu nad Wisłą i 25-lecie walki o szkołę polską, później ogłaszał na tych łamach opowiadania i wiersze również pod pseud. Trznadel. W czerwcu 1932 zdał maturę i wstąpił do Szkoły Podchorążych Piechoty w Łodzi; nadal pod krypt. M.P.P. publikował w organie szkół podchorążych rezerwy, dwutygodniku „Podchorążak”. Szkołę ukończył w r. 1934 w stopniu podporucznika rezerwy, po czym odbył roczną bezpłatną praktykę nauczycielską w Szkole św. Kazimierza w Piotrkowie. W r. 1935 otrzymał dyplom nauczycielski i został mianowany kierownikiem czteroklasowej szkoły powszechnej w Tomawie (pow. piotrkowski); t.r. wstąpił do ZNP. Przeniesiony służbowo w lutym 1938 do siedmioklasowej szkoły powszechnej w Uwielinach (pow. grójecki), uczył tam języka polskiego i od poł. t.r. mieszkał z żoną i córką. Równocześnie od r. 1938 studiował polonistykę na Państw. Wyższym Kursie Nauczycielskim oraz w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.
Po wybuchu drugiej wojny światowej, 3 IX 1939, zgłosił się Ś. ochotniczo do obrony Warszawy. Jako dowódca oddziału piechoty walczył w okolicy Garwolina i Świdrów Wielkich. Ranny 17 IX t.r., był operowany w warszawskim szpitalu wojskowym przy Pałacu Kazimierzowskim, a następnie leczył się w Szpitalu Ujazdowskim; pozostała mu trwała wada słuchu. Wywieziony przez Niemców 6 II 1940 do Oflagu XII A w Hadamarze, został w maju 1942 przeniesiony do Oflagu VII A w Murnau. W Obozowym Inst. Pedagogicznym słuchał wykładów z historii Henryka Paszkiewicza. Pisał wiersze, które po wojnie zebrał w tomie Poemat o matce (mszp. w zbiorach rodzinnych). Po wyzwoleniu obozu 29 IV 1945 przez wojska amerykańskie został latem t.r. przewieziony do szpitala wojskowego pod Mediolanem, gdzie leczył się przez dwa miesiące. W trakcie rekonwalescencji rozpoczął studia na Wydz. Slawistycznym uniw. w Rzymie u G. Mavera.
W czerwcu 1946 wrócił Ś. do Polski; w Uwielinach spotkał się z matką, żoną i córką. W październiku t.r. został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego pod spreparowanym zarzutem szpiegostwa i osadzony w Warszawie w więzieniu mokotowskim; skazany na osiem miesięcy pozbawienia wolności, wyszedł na wolność w wyniku amnestii po sześciu miesiącach, w kwietniu 1947. Od września 1947 do czerwca 1949 uczył języka polskiego i historii w szkole powszechnej w Uwielinach, a równocześnie od 25 XI 1947 studiował polonistykę na Wydz. Humanistycznym Uniw. Warsz. Od września 1949 pracował jako nauczyciel w Technikum Budowlanym i Zasadniczej Szkole Budowlanej w Warszawie, a w r. 1951 zamieszkał w Warszawie z rodziną. W r. 1952 uzyskał dyplom magistra filologii polskiej na podstawie napisanej pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego rozprawy pt. Warszawa w „Kordianie” Juliusza Słowackiego (wyd. pt. Warszawa w „Kordianie”, w: „Juliusz Słowacki w stopięćdziesięciolecie urodzin”, W. 1959). Z powodu pogłębiającej się wady słuchu zrezygnował w r. 1954 z pracy w szkolnictwie, został natomiast zatrudniony w Państw. Inst. Wydawniczym przy projekcie „Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich”, redagowanym przez Krzyżanowskiego. T.r. został członkiem Tow. Literackiego im. Adama Mickiewicza; do r. 1968 pełnił w nim funkcję skarbnika.
Oczyszczony z zarzutów i zrehabilitowany, został Ś. w październiku 1956 zatrudniony jako asystent w Pracowni Literatury Ludowej IBL PAN. Wraz z Krzyżanowskim założył w r. 1957 dwumiesięcznik „Literatura Ludowa”, wydawany przez Polskie Tow. Ludoznawcze i do r. 1968 był sekretarzem pisma. Pod pseud. StŚ i StaŚ opublikował tutaj ponad czterdzieści artykułów oraz opracował teksty folklorystyczne zebrane od repatriantów ze wschodu. Do tomu zbiorowego pod redakcją Krzyżanowskiego i Ryszarda Wojciechowskiego „Ludowość u Mickiewicza” (W. 1958) napisał rozprawy Filomaci i folklor oraz Przysłowia, wyrażenia i zwroty przysłowiowe w „Panu Tadeuszu”. Debiutem książkowym Ś-i był zbiór artykułów Słowacki — poeta Warszawy (W. 1961, wyd. 2, W. 1980), w którym obrazy Warszawy w twórczości Słowackiego i miejsca związane z warszawską biografią poety odnalazł w realiach XIX i XX-wiecznego miasta; otrzymał za tę książkę pierwszą Nagrodę Min. Kultury i Sztuki oraz Wydawnictwa Oświatowego «Wspólna Sprawa». Na podstawie rozprawy Ballady Jana Czeczota (streszczenie „Biul. Polon.” 1964 z. 21) doktoryzował się 17 X 1964 u Krzyżanowskiego. W r. 1966 był współtwórcą „Rocznika Tow. Literackiego im. Adama Mickiewicza” i do r. 1981 (T. 16) redaktorem naczelnym pisma. Publikował w nim artykuły dotyczące wczesnego romantyzmu oraz rezultaty własnych poszukiwań źródłowych, m.in. Nieznany kopiariusz poezji Mickiewicza (R. 1: 1966 [1967]), o odnalezionym w B. Narod. w zbiorach archiwalnych po Zofii Malewskiej piątym tomiku tzw. Małego archiwum filaretów (tzw. Kopiariusz poezji Mickiewicza, rkp. akc. 6239, o którym sądzono, że zaginął w czasie powstania warszawskiego 1944 r.); ustalił, że kopistą wierszy Mickiewicza z autografu był Onufry Pietraszkiewicz. W zbiorach Uniw. Wileńskiego odnalazł krótki poemat „Baublis. Powieść Żmujdzka”, którego autorstwo niepewnie przypisywał Janowi Czeczotowi i w przyczynku pt. Z genealogii mickiewiczowskiego Baublisa (R. 9: 1969 [1970]) sugerował związek między odnalezionym poematem, a opisem dębu z księgi IV „Pana Tadeusza”. W r. 1967 został członkiem ZLP.
Ś. opracował z rękopisów i przygotował do edycji ok. 15 tys. przysłów zebranych przez Oskara Kolberga oraz materiały Józefa Konopki; opatrzone przez niego wstępem, bibliografią, słownikiem i indeksami ukazały się jako „Przysłowia”, sześćdziesiąty tom „Dzieł wszystkich” Kolberga (Wr. 1967, wyd. 2 z J. Bursztą i M. Tarko, W. 1977). Owocem ok. dwudziestoletniej pracy zespołowej stała się „Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. W oparciu o dzieło Samuela Adalberga” (W. 1969—78 I—IV), trzykrotnie powiększająca ten pierwszy zbiór przysłów. Ś. był zastępcą redaktora naczelnego i sekretarzem redakcji od tomu pierwszego do czwartego oraz opracował tom czwarty, poprzedzając go wstępem, wzbogacając o bibliografię, słownik haseł staropolskich, gwarowych i obcych, a także indeks haseł pomocniczych; w pracy pomagały mu żona i córka. Zebrał też i wydał Orle gniazdo. Podania, legendy i baśnie wielkopolskie (P. 1969, wyd. 2, W. 1971, z ilustracjami Jana Marcina Szancera). Historii ludoznawstwa do powstania listopadowego w W. Ks. Lit. poświęcił rozprawę Litwa i Białoruś („Dzieje folklorystyki polskiej 1800—1863”, Wr. 1970). Wybrał utwory do antologii Z pieśnią i karabinem. Pieśni partyzanckie i okupacyjne z lat 1939—1945 (W. 1971), które następnie opatrzył wstępem i przypisami. W książce Z kręgu filomackiego preromantyzmu (W. 1972), oprócz wspomnianych prac z „Rocznika Tow. Literackiego…”, znalazły się artykuły o balladach Czeczota oraz pieśniach filomackich i filareckich, wzbogacone o ich wybór. Zgromadził, opracował i poprzedził wstępem antologię Na wszystko jest przysłowie. Popularny wybór przysłów polskich w układzie tematyczno-hasłowym (P. 1975, wyd. 2, P. 1985).
Ś. przeszedł na emeryturę w r. 1976, nie przerywając pracy naukowej. Opracował z rękopisu, opatrzył wstępem, przypisami i wydał „Stoi lipa, lipuleczka. Pieśni mazurskie. Przez Józefa Gąsiorowskiego w 1884 roku zebrane” (W. 1976, z przedmową Zofii Szmydtowej, córki Gąsiorowskiego). Za opracowany i poprzedzony przedmową zbiór W krainie Gryfitów. Podania, legendy i baśnie Pomorza Zachodniego (P. 1976, wyd. 2, P. 1986) otrzymał w r. 1977 Harcerską Nagrodę Literacką, przyznaną przez Główną Kwaterę Harcerską ZHP. T.r. został członkiem Polskiego PEN Clubu. W styczniu 1980, na wniosek Konrada Górskiego, Ś. habilitował się na podstawie całego dorobku naukowego na UMK w Toruniu. Osobno ogłosił i na nowo opracował niektóre legendy z antologii Orle gniazdo, wydane w r. 1984 w Poznaniu: O Maćku Borkowicu i diable Borucie oraz inne podania i legendy wielkopolskie (dwa wyd.), O Popielu, którego myszy zjadły oraz inne podania i legendy wielkopolskie (dwa wyd.), O zaklętej księżniczce w zamku gnieźnieńskim oraz inne podania i legendy wielkopolskie (wyd. 2, P. 1985) oraz w r. 1985 O zapiecku, złotej rybce i pięknej księżniczce oraz inne baśnie wielkopolskie. Dedykowana Górskiemu książka Z Mickiewiczem pod rękę, czyli życie i twórczość Jana Czeczota (W. 1989), była rozbudowaną wersją doktoratu, a jednocześnie pierwszą monografią życia i twórczości Czeczota. Po rozwiązaniu w r. 1983 ZLP wstąpił Ś. t.r. do Stow. Autorów Dzieł Naukowych, a w r. 1991 został członkiem Stow. Pisarzy Polskich. Opublikował jeszcze Rok płaci — rok traci. Kalendarz przysłów i prognostyków rolniczych (P. 1990), zbierający ok. 2 tys. przysłów wg klucza tematycznego, pór roku oraz świąt domowych i kalendarzowych. Zmarł 16 VIII 1992 w Miedzeszynie pod Warszawą, został pochowany 20 VIII na cmentarzu paraf. w Radości (osiedle w warszawskiej dzielnicy Wawer). Był odznaczony Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 (1980) oraz Medalem «Za udział w wojnie obronnej 1939” (1982).
W zawartym w r. 1936 małżeństwie z Sabiną Malicką (1908—1993), nauczycielką, miał Ś. córkę Dobrosławę (ur. 1937), doktora polonistyki i pracownika IBL PAN, zamężną za Andrzejem Świerczyńskim (1937—1997), inżynierem budownictwa.
Pośmiertnie wydano dziesięć legend pochodzących ze zbioru Orle gniazdo pt. O założeniu Poznania i inne legendy (P. 2004). W rękopisie pozostały zbiory przysłów: Mądry Polak po szkodzie oraz Podania, legendy i baśnie Mazowsza.
Słown. badaczy liter. pol., III; Współcz. pol. pisarze, VIII, X; — Fita S., Świerczyńska D., Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza 1886—2006, Wr. 2006; Wojciechowski R., Stanisław Świrko, „Roczn. Tow. Liter. im. A. Mickiewicza” R. 38: 1993 (1995) (fot.); — [Rec. Orle gniazdo]: „Polonistyka” 1969 nr 5 (P. Bagiński), „Lud” T. 54: 1970 (E. Millerowa); [Rec. Słowacki poeta Warszawy]: „Nowe Książki” 1962 nr 15 (T. Syga), tamże 1981 nr 1 (M. Koszycka), „Fakty” 1981 nr 23 (M. Warneńska); [Rec. Z pieśnią i karabinem]: „Nowe Książki” 1972 nr 9 (L. M. Bartelski), „Nowy Wyraz” 1972 nr 17 (R. Sulima); [Rec. Z kręgu filomackiego preromantyzmu]: „Pam. Liter.” 1973 z. 4 (A. Dobak), tamże 1975 z. 1 (S. Świrko, polemika); [Rec. W krainie Gryfitów]: „Nowe Książki” 1973 nr 7 (T. Syga), „Koszalińskie Studia i Mater.” 1977 nr 2 (G. Zyber); [Rec. Z Mickiewiczem pod rękę]: „Kultura” 1989 nr 10 (A. Kempfi), „Mies. Liter.” 1989 nr 9 (W. Korolczuk); — Nekrologi z r. 1992: „Więź” nr 10, „Życie Warszawy” nr 197, 198; — Mater. Red. PSB: Biogram Ś-i autorstwa córki Dobrosławy Świerczyńskiej; — Informacje z Arch. Uniw. Warsz. oraz córki, Dobrosławy Świerczyńskiej z W.
Małgorzata Kamela